Seyirci kalma etkisi (Bystander Effect)

0
2757
seyirci kalma etkisi nedir?
Seyirci kalma etkisi bir diğer adıyla Bystander Effect nedir?

Seyirci Kalma Etkisi Nedir ? 

Seyirci kalma etkisi nedir? Seyirci etkisi nedir ? 1964 yılının mart ayında, New York’ta Kitty Genovese bıçaklanarak öldürüldü. Kendisini daha önce de rahatsız eden katil Winston Moseley, o gece iş çıkışı onu takip etmiş ve tecavüz etmeye kalkışmıştı. Karşı koymaya çalışan Genovese, çığlıklar atarak çevresinden yardım istedi. Katil, Genovese’i bıçaklayarak kaçtı. Kanlar içinde evine gitmeye çalışan Genovese’in yardım çığlıklarına kimse karşılık vermeyince katil tekrar gelerek birkaç kere daha bıçakladı. Buna şahit olan 38 görgü tanığından biri hariç hiç kimse polisi aramadı. Bundan cesaret alan saldırgan ise Kitty’e son bıçak darbelerini indirdi ve Kitty Genovese öldü.

Bu vahşet içeren olayda, insanların ne kadar duyarsızlaştığının yanında bazı etkenler de büyük rol oynamıştı. Bu etkenler üzerine araştırma yapan psikolog John Darley ve Bibb Latane, ‘Seyirci Etkisi’ kavramını deneyleriyle kanıtlamış oldu. Seyirci etkisi, başkalarının varlığında yardım etme oranının azalmasına denir. Yardıma ihtiyacı olan insana yardım etme oranları başka insanların varlığına göre az veya çoktur. Kitty Genovese örneğinde de olduğu gibi, 38 görgü tanığı olayın başkaları tarafından da görüldüğünü ve polisi başkalarının aradığını düşünmüş, aralarından sadece bir tanesi yarım 35 dakika sonra polisi arayabilmiştir.

John Darley ve Bibb Latane’e göre bu duruma iki sebep etki etmektedir. Birincisi, böyle olumsuz olaylarla karşılaşan insanlar, başkalarının da bu olaya şahit olduğunu gördüğünde sorumluluklarını diğer insanlarla paylaştığını düşünürler (polisi başkaları arar vs gibi). İkinci olarak da, olayın ciddi olup olmadığına karar verememeleridir. Örneğin, komşudan gelen kavga sesleri basit bir karı koca kavgası mıdır yoksa cinayete varabilecek bir olay mıdır?

Seyirci kalma etkisi üzerine yapılan birçok deney vardır. Bu deneylerden biri plajda yapılmıştır. Plaja gelen bir kişi, yani deneyden haberi olan insan, plajda serdiği havlunun üzerinde radyosunu bırakmış ve bir şeyler almak için ortamdan uzaklaşmıştır. Daha sonra deney gereği hırsız olarak rol yapan biri gelip radyoyu çalmaya kalkışmıştır. Duruma müdahale eden ve hırsızı yakalamaya çalışanların oranı sadece %20 dir. Buna karşılık radyo sahibi, çevresindekilere bir şeyler almak için markete gitmesi gerektiğini ve radyosuna göz kulak olmalarını söylediğinde, yani çevresindekilere sorumluluk yüklediğinde, hırsıza müdahale edenlerin oranı %90 olmuştur. Dolayısıyla, kendimizi sorumlu hissetmediğimiz olaylara dâhil olmuyoruz.

Yapılan başka bir deneyde, market ortamı kullanılmıştır. Kasada sıra bekleyen tek kişi varken, kasada duran ve deneyden haberi olan kişi, müşteriden izin alıp depodan bir şeyler almaya gider. O sırada hırsız rolünü yapan kişi de bir kasa birayı çalar. Kasiyer geri döndüğünde hırsızlık olayını kasiyere anlatanların oranı %80 iken, eğer kasada bekleyen 2 den çok müşteri varsa bu oran %30 a düşmektedir.

Başka bir deneyde, yolda düşüp bayılmış rolü yapan oyuncuya çevresinde tek kişi varken yardım edenlerin oranı %85 iken, çevrelerinde 5 kişi olduğunda bu oran %30 olmuştur. Görüldüğü üzere başka insanların varlığında, onların yaptığı şeyi yapar ve duruma ona göre müdahale ederiz. Başkalarının olayı umursamamasıyla ve sorumluluk almamasıyla durumun ciddi olmadığını düşünürken; tek başımıza olduğumuzda suçluluk mekanizması devreye girer ve sorumluluk üstlenip yardım ederiz.Bunlara ek olarak, yardım etme davranışı cinsiyete, yardıma ihtiyacı olan kişinin cinsiyetine ve kıyafetine, gece veya gündüz olmasına, bulunulan ortama vs birçok etkenlere göre değişmektedir.

Seyirci Kalma Etkisi

Kaynaklar

  • Jarette, C. (2013). 30 saniyede psikoloji. Çin: Caretta.
  • Bektaş, C. (2015). Sürü Psikolojisi. Ayrıntı Dergisi, 3(26).
  • Sosyal Psikoloji, Taylor-Peplau-Sears, İmge Kitapevi, sh. 397
  • İknanın Psikolojisi, Robert B. Cialdini, MediaCat kitapları, sh. 162
  • Sosyal Psikoloji, Freedman-Sears-Carlsimith, İmge Kitapevi, sh. 311

Sosyal Psikoloji Nedir?

Psikoloji Nedir?

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz